Lý thuyết nền tảng
Tuyển dụng có cấu trúc, công bằng

Sáu khái niệm giúp tuyển đúng người, đo được hiệu quả và không phân biệt đối xử. Bấm vào từng ô để lật và xem giải thích.

1
Chọn đúng người

Ba công cụ giúp đánh giá ứng viên bằng cùng một chuẩn.

Mô hình năng lực

Mô tả hành vi và kỹ năng cần có cho từng vị trí, dùng làm chuẩn so sánh.

Mô hình năng lực

Là gì

Mô hình năng lực (competency model) liệt kê những năng lực cụ thể cần cho vị trí, kèm mô tả hành vi quan sát được ở các mức. Cách tiếp cận này được Lyle M. Spencer và Signe M. Spencer hệ thống hóa trong sách Competence at Work (1993).

Cách làm

  1. Chọn 4 đến 6 năng lực quan trọng nhất cho vị trí.
  2. Với mỗi năng lực, mô tả hành vi ở mức cơ bản và mức xuất sắc.
  3. Dùng mô tả này làm chuẩn chấm điểm ở mọi vòng phỏng vấn.

Lưu ý

Không nên coi bằng cấp là tiêu chí duy nhất. Năng lực thực tế thường quan trọng hơn tấm bằng cho nhiều vị trí.

Phỏng vấn có cấu trúc

Mọi ứng viên trả lời cùng bộ câu hỏi và được chấm theo cùng tiêu chí.

Phỏng vấn có cấu trúc

Là gì

Phỏng vấn có cấu trúc khác với trò chuyện tự do ở chỗ câu hỏi và cách chấm điểm được chuẩn bị trước. Nghiên cứu tổng hợp của Frank L. Schmidt và John E. Hunter (1998, Psychological Bulletin) cho thấy hình thức này dự báo hiệu quả công việc tốt hơn phỏng vấn không có cấu trúc.

Cách làm

  1. Soạn sẵn 6 đến 8 câu hỏi, gắn với từng năng lực.
  2. Chấm điểm theo thang đã định nghĩa, mỗi người phỏng vấn chấm riêng trước khi thảo luận.
  3. Ghi chú ngay sau buổi phỏng vấn, không để sang ngày sau.

Lưu ý

Phỏng vấn có cấu trúc không có nghĩa là cứng nhắc. Có thể hỏi thêm câu hỏi làm rõ, miễn là vẫn hỏi đủ các câu cốt lõi.

Câu hỏi hành vi theo STAR

Hỏi về việc ứng viên đã làm thật trong quá khứ, theo bốn bước S-T-A-R.

Câu hỏi hành vi theo STAR

Là gì

Phương pháp STAR gồm Situation (bối cảnh), Task (nhiệm vụ), Action (hành động của chính ứng viên) và Result (kết quả). Cách hỏi này dựa trên giả định rằng hành vi trong quá khứ là dấu hiệu tốt nhất cho hành vi tương lai.

Cách làm

  1. Hỏi: “Hãy kể lần bạn xử lý một việc gấp khi chưa đủ thông tin.”
  2. Nghe đủ bốn phần S-T-A-R, hỏi thêm nếu thiếu “A”, tức chính ứng viên đã làm gì.
  3. So kết quả kể lại với năng lực đang cần đánh giá.

Lưu ý

Ứng viên có thể kể một câu chuyện không có thật. Hãy hỏi sâu thêm về chi tiết và cách họ đã ra quyết định.

2
Đo và giữ công bằng

Ba cách nhìn quy trình để biết tuyển dụng đang hiệu quả và công bằng.

Phễu tuyển dụng

Đo tỷ lệ chuyển đổi qua từng vòng để biết khâu nào đang nghẽn.

Phễu tuyển dụng

Là gì

Phễu tuyển dụng (recruitment funnel) biểu diễn số ứng viên còn lại sau mỗi vòng: nhận hồ sơ, sàng lọc, phỏng vấn, đề nghị và nhận việc. Chênh lệch lớn giữa hai vòng liền nhau cho biết điểm cần xem lại.

Cách làm

  1. Đếm số ứng viên ở từng vòng theo cùng một vị trí.
  2. Tính tỷ lệ chuyển đổi giữa hai vòng liền kề.
  3. Nếu vòng nào tụt mạnh, xem lại tiêu chí và nội dung tin tuyển dụng ở vòng đó.

Lưu ý

Phễu nhỏ không phải lúc nào cũng xấu. Cần so với mục tiêu và với tuyển dụng các vị trí tương tự.

Thời gian tuyển dụng

Đo số ngày từ lúc mở vị trí đến khi người được nhận đi làm.

Thời gian tuyển dụng

Là gì

Chỉ số thời gian tuyển dụng (time-to-fill hoặc time-to-hire) cho biết vị trí trống kéo dài bao lâu. Chỉ số này ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất của bộ phận đang thiếu người.

Cách làm

  1. Ghi ngày mở vị trí và ngày người được nhận đi làm.
  2. Tính trung bình theo nhóm vị trí, không trộn công nhân với chuyên viên.
  3. Theo dõi xu hướng theo quý để thấy cải thiện hay xấu đi.

Lưu ý

Định nghĩa phải nhất quán giữa các lần đo. Cần thống nhất trước mốc “mở vị trí” là ngày nào.

Không phân biệt đối xử

Tiêu chí tuyển dụng phải dựa trên năng lực, không dựa trên giới tính, tôn giáo hay đặc điểm cá nhân.

Không phân biệt đối xử

Là gì

Bộ luật Lao động 2019 có quy định về bình đẳng và cấm phân biệt đối xử trong lao động, kể cả khi tuyển dụng. Yêu cầu về giới tính, tuổi hay tình trạng hôn nhân trong tin tuyển dụng thường gây rủi ro pháp lý.

Cách làm

  1. Rà soát tin tuyển dụng, bỏ các yêu cầu không liên quan đến công việc.
  2. Chỉ hỏi những thông tin phục vụ đánh giá năng lực.
  3. Giữ hồ sơ đánh giá để có thể giải thích quyết định khi cần.

Lưu ý

Đối chiếu từng điều khoản cụ thể trong Bộ luật Lao động 2019 trước khi soạn tin tuyển dụng.

1
Thuật ngữ cần nắm

Ba nhóm khái niệm nền tảng của tuyển dụng.

Nhu cầu và nguồn
  • Headcount: số lượng nhân sự được phê duyệt
  • Job description: mô tả công việc và yêu cầu
  • Candidate persona: chân dung ứng viên mục tiêu
  • Sourcing: chủ động tìm kiếm ứng viên
  • Talent pool: kho ứng viên tiềm năng
Sàng lọc và đánh giá
  • Screening: sàng lọc hồ sơ và điện thoại
  • Structured interview: phỏng vấn theo bộ câu hỏi chuẩn
  • Scorecard: phiếu chấm điểm theo tiêu chí
  • Assessment: bài kiểm tra năng lực
  • Reference check: xác minh thông tin tham chiếu
Chốt và hội nhập
  • Offer: thư mời nhận việc
  • Employer branding: thương hiệu nhà tuyển dụng
  • Candidate experience: trải nghiệm của ứng viên
  • Onboarding: đưa nhân viên mới vào làm việc
  • Probation: giai đoạn thử việc
2
Quy trình chuẩn

Sáu quy trình từ nhu cầu đến hội nhập.

Xác định nhu cầu tuyển dụng

Để làm gì: tuyển đúng vị trí, đúng số lượng, có ngân sách duyệt trước khi bắt đầu.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Tiếp nhận đề xuất. Quản lý bộ phận gửi phiếu yêu cầu.
  2. Bước 2 - Đối chiếu kế hoạch nhân sự. Kiểm tra headcount và ngân sách.
  3. Bước 3 - Làm rõ yêu cầu. Họp với quản lý để chốt mô tả công việc.
  4. Bước 4 - Phê duyệt. Trình cấp có thẩm quyền.
  5. Bước 5 - Lập kế hoạch tuyển. Nguồn, thời gian, người phụ trách.
Tìm nguồn và đăng tuyển

Để làm gì: thu hút đủ ứng viên phù hợp với chi phí hợp lý.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Viết tin tuyển dụng. Nêu rõ việc, yêu cầu, quyền lợi.
  2. Bước 2 - Chọn kênh. Website, mạng xã hội, giới thiệu nội bộ, đối tác.
  3. Bước 3 - Chủ động tìm kiếm. Khai thác kho ứng viên và mạng lưới.
  4. Bước 4 - Theo dõi hiệu quả kênh. Số hồ sơ và chất lượng theo nguồn.
  5. Bước 5 - Điều chỉnh. Tăng kênh hiệu quả, bỏ kênh kém.
Sàng lọc hồ sơ

Để làm gì: chọn nhanh những ứng viên đáp ứng yêu cầu cốt lõi và tiết kiệm thời gian phỏng vấn.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Thống nhất tiêu chí. Bắt buộc và ưu tiên.
  2. Bước 2 - Lọc hồ sơ. Đối chiếu kinh nghiệm, kỹ năng.
  3. Bước 3 - Gọi điện sơ bộ. Xác nhận kỳ vọng, thời gian, mức lương.
  4. Bước 4 - Xếp nhóm. Phù hợp, dự phòng, loại.
  5. Bước 5 - Phản hồi ứng viên. Gửi kết quả đúng hẹn.
Phỏng vấn và đánh giá

Để làm gì: đánh giá khách quan năng lực và mức độ phù hợp văn hóa bằng tiêu chí thống nhất.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Chuẩn bị bộ câu hỏi. Theo năng lực và tình huống thực tế.
  2. Bước 2 - Phân vai người phỏng vấn. HR, quản lý trực tiếp, lãnh đạo nếu cần.
  3. Bước 3 - Phỏng vấn. Ghi chép theo phiếu chấm điểm.
  4. Bước 4 - Bài kiểm tra. Áp dụng với vị trí cần đánh giá kỹ năng.
  5. Bước 5 - Họp thống nhất. Chốt ứng viên dựa trên điểm số.
Thương lượng và gửi offer

Để làm gì: chốt ứng viên với mức đãi ngộ công bằng, tránh mất ứng viên tốt ở khâu cuối.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Xác định khung đãi ngộ. Theo thang lương nội bộ và thị trường.
  2. Bước 2 - Xác minh tham chiếu. Kiểm tra thông tin quan trọng.
  3. Bước 3 - Thương lượng. Trao đổi trực tiếp, minh bạch.
  4. Bước 4 - Gửi thư mời. Nêu rõ chức danh, lương, ngày nhận việc.
  5. Bước 5 - Theo dõi phản hồi. Giữ liên lạc đến ngày nhận việc.
Hội nhập nhân viên mới

Để làm gì: giúp nhân viên mới nhanh chóng hòa nhập và giảm nguy cơ nghỉ sớm.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Chuẩn bị trước ngày đầu. Chỗ ngồi, thiết bị, tài khoản.
  2. Bước 2 - Chào đón ngày đầu. Giới thiệu đội nhóm, văn hóa, nội quy.
  3. Bước 3 - Giao kế hoạch 30-60-90 ngày. Mục tiêu rõ ràng.
  4. Bước 4 - Chỉ định người kèm cặp. Hướng dẫn công việc thực tế.
  5. Bước 5 - Gặp phản hồi. Cuối tháng đầu và hết thử việc.
3
Vấn đề thường gặp

Phân theo từng cấp và đặc thù mô hình.

Cấp thực thi
  • Mô tả công việc chung chung, thu hút sai người
  • Chậm phản hồi khiến ứng viên bỏ cuộc
  • Phỏng vấn không theo tiêu chí, dễ cảm tính
  • Dữ liệu ứng viên rời rạc, khó tái sử dụng
Cấp quản lý
  • Yêu cầu thay đổi liên tục trong lúc tuyển
  • Chậm phản hồi hồ sơ và lịch phỏng vấn
  • Chọn người giống mình thay vì theo tiêu chí
  • Không tham gia hội nhập nhân viên mới
Cấp lãnh đạo
  • Phê duyệt headcount chậm hoặc đột ngột cắt giảm
  • Không đầu tư thương hiệu nhà tuyển dụng
  • Mức đãi ngộ không cạnh tranh nhưng kỳ vọng cao
  • Thiếu kế hoạch nhân sự dài hạn
Ứng viên và nhân viên mới
  • Quy trình dài, không được thông báo kết quả
  • Thông tin công việc khác thực tế sau khi vào làm
  • Ngày đầu không ai đón tiếp
  • Không rõ kỳ vọng trong thời gian thử việc
Sản xuất
  • Cần tuyển nhanh theo mùa vụ, đơn hàng
  • Tỷ lệ nghỉ sớm cao ở lao động phổ thông
  • Khó cân đối giữa tốc độ và chất lượng
Chuỗi, dịch vụ và doanh nghiệp nhỏ
  • Cửa hàng tự tuyển, thiếu tiêu chuẩn chung
  • Doanh nghiệp nhỏ không có người chuyên trách
  • Thương hiệu tuyển dụng chưa được biết đến
4
KPI đo lường

Bốn nhóm chỉ số theo góc nhìn quản trị.

Tài chính
  • Chi phí tuyển dụng trên mỗi nhân sự (cost per hire)
  • Chi phí theo từng kênh tuyển dụng
Khách hàng
  • Mức hài lòng của quản lý về chất lượng ứng viên
  • Mức hài lòng của ứng viên về quy trình
Quy trình
  • Thời gian lấp đầy vị trí (time to fill)
  • Tỷ lệ chấp nhận offer
  • Tỷ lệ chuyển đổi qua từng vòng
Con người
  • Chất lượng tuyển dụng (quality of hire)
  • Tỷ lệ nghỉ việc trong thời gian thử việc và 90 ngày đầu
5
Vai trò theo mô hình doanh nghiệp

Ai làm gì trong tuyển dụng ở từng mô hình.

Sản xuất
  • HR tuyển dụng: tổ chức ngày hội việc làm, kênh địa phương
  • Quản đốc: phỏng vấn nhanh, kiểm tra tay nghề
  • HR hành chính: hoàn tất hồ sơ và hội nhập
Chuỗi bán lẻ
  • HR trung tâm: chuẩn hóa tiêu chí và kênh
  • Cửa hàng trưởng: phỏng vấn tại điểm bán
  • HR vùng: hỗ trợ tuyển và điều phối nhân sự
Khách sạn, nhà hàng
  • HR: tuyển theo mùa và xây dựng nguồn dự phòng
  • Trưởng bộ phận: đánh giá thái độ phục vụ
  • Quản lý đào tạo: hội nhập nhanh nhân viên mới
Logistics
  • HR: tuyển tài xế, nhân viên kho, điều phối
  • Quản lý vận hành: kiểm tra tay nghề và bằng lái
  • An toàn: xác minh lý lịch và sức khỏe
Xây dựng
  • HR công ty: tuyển vị trí quản lý và kỹ sư
  • Chỉ huy trưởng: tuyển tổ đội tại công trường
  • An toàn: kiểm tra chứng chỉ nghề
Siêu nhỏ và nhỏ
  • Chủ doanh nghiệp: trực tiếp phỏng vấn và quyết định
  • Nhân sự kiêm nhiệm: đăng tin, sàng lọc, giữ liên lạc
  • Giới thiệu nội bộ: nguồn ứng viên chính
Doanh nghiệp vừa
  • Trưởng phòng nhân sự: chiến lược nguồn và ngân sách
  • Chuyên viên tuyển dụng: vận hành toàn bộ quy trình
  • Quản lý trực tiếp: phỏng vấn chuyên môn và hội nhập
6
Checklist sử dụng ngay

Tick từng mục hoặc tải về file để dùng trong công việc.

Chuẩn bị tuyển dụng
  • Có headcount và ngân sách được duyệt
  • Mô tả công việc đã thống nhất với quản lý
  • Xác định tiêu chí bắt buộc và ưu tiên
  • Chọn kênh và người phụ trách
  • Đặt thời hạn lấp đầy vị trí
Phỏng vấn
  • Có bộ câu hỏi và phiếu chấm điểm
  • Thông báo lịch cho ứng viên và người phỏng vấn
  • Ghi chép trong buổi phỏng vấn
  • Chấm điểm ngay sau buổi phỏng vấn
  • Phản hồi kết quả đúng hạn
Gửi offer
  • Đã xác minh thông tin tham chiếu
  • Mức đãi ngộ nằm trong khung được duyệt
  • Thư mời nêu rõ chức danh, lương, ngày nhận việc
  • Thống nhất thời hạn phản hồi
  • Có phương án dự phòng
Hội nhập nhân viên mới
  • Chuẩn bị chỗ ngồi, thiết bị, tài khoản
  • Có chương trình chào đón ngày đầu
  • Giao kế hoạch 30-60-90 ngày
  • Chỉ định người kèm cặp
  • Gặp phản hồi cuối tháng đầu
Nội dung mang tính tham khảo chung về kỹ năng làm việc, hãy điều chỉnh theo đặc thù công việc của bạn.